Gra szyfrów opisuje wojnę polsko-bolszewicką oraz wpływ polskiej kryptologii na jej finał. Każdy z nas może złamać bolszewickie szyfry i zniszczyć ich pociąg pancerny. Może wcielić się w postacie żołnierzy wojny z 1920 r., uruchomić skomplikowane urządzenia komunikacyjne sprzed 100 lat i ratować Europę przed komunistycznym zniewoleniem. Gra szyfrów to jedna z dwóch gier cyfrowych na liście nieobowiązkowych lektur szkolnych. Mają uzupełnić podstawę programową języka polskiego. Są dowodem, że gry są i mogą być przydatne w nauczaniu. Wydaje się więc, że rola gier komputerowych w edukacji rośnie, natomiast jednoznaczna odpowiedź na pytanie, czy będą jej przyszłością, nie jest łatwa – przypomina wróżenie z fusów.

Dla rozrywki

Badania sygnowane m.in. przez Krakowski Park Technologiczny wskazują, że sięgamy po gry przede wszystkim dla rozrywki i ucieczki przed problemami. Wielu graczy wskazuje też jednak na motywacje związane z nauką. Dotyczy to jednej trzeciej z nich. To sporo, zważywszy m.in. na fakt, że gry komputerowe długo były postrzegane wyłącznie jako złodzieje czasu, co gorsza – psujące wzrok i postawę, oswajające młodych ludzi z przemocą. Zupełnie niedawno, wraz z postępem technologii, gdy stały się bardziej złożone, zaczęto powszechnie dostrzegać ich rolę w przemycaniu wiedzy i uczeniu się. Z analiz Instytutu Badań Edukacyjnych (IBE) wynika, że gry komputerowe wpływają na spostrzegawczość, zdolność szybkiego reagowania, a także na koncentrację, samodzielność w podejmowaniu decyzji, uczą bycia konsekwentnym i cierpliwym. Gry, które wymagają współpracy, uczą efektywnie współpracować również poza grą. Dotyczy to gier nienazwanych edukacyjnymi, które postrzegamy jako czysto rozrywkowe.

Elementy z gier

Rola gier, nawet czysto rozrywkowych, w edukacji – jak zwraca uwagę Aleksandra Prokopek z Ośrodka Badań Groznawczych Uniwersytetu Jagiellońskiego – jest ze wszech miar godna uwagi: pozyskiwanie z nich wiedzy i nauki odbywa się mimochodem. Ocena, że nie ma gier, które czegoś nie uczą (każda w jakiś sposób rozwija kompetencje gracza, choćby integruje grupę, która gra), brzmi jednak nieco przesadnie. Bezpośrednio nauce służą gry edukacyjne – zaprogramowane tak, by przekazywać określone treści i kompetencje. Uczą młodych ludzi matematyki czy słówek z angielskiego lub hiszpańskiego. Innym pomysłem jest gamifikacja, czyli zmienianie sposobu nauki, aby przypominała pewne elementy z gier, takie jak dawanie trofeów bądź punktów za zdobywanie nowych wiadomości. Takie zabiegi wymagają jednak sporego nakładu pracy od nauczycieli. Ale nie ma lekko. Badania IBE pokazały, że gry zmieniają podejście do nauki; uczniowie odrzucają tradycyjne metody nauczania – są zachwyceni grami pełnymi bodźców, interakcji. W edukacji jest coraz mniej miejsca dla nauczycieli trzymających się tego, co (im) znane. Wykorzystywanie gier w nauczaniu wymaga nowych kompetencji.

Problem z wyobraźnią

Doktor hab. Tomasz Majkowski, groznawca, kulturoznawca, szef wspomnianego Ośrodka Badań Groznawczych UJ, mógłby długo wymieniać korzyści płynące z gier cyfrowych. Ale jest spory problem z wyobraźnią – umiejętnością ludzkiego umysłu, żeby sobie przedstawić czy skonkretyzować coś, co nie jest dane na gruncie doświadczenia. Takie gry nie mają na nią dobrego wpływu; nie wymagają konieczności wyobrażania sobie, bo one po prostu przedstawiają – twierdzi dr hab. Majkowski. – Nie wymagają od nas tego, abyśmy za pomocą naszej wyobraźni uzupełniali rzeczy, których gra nie prezentuje, ponieważ starają się przedstawić świat w całej jego złożoności, we wszystkich detalach, ale oczywiście, mogą uruchamiać oraz inspirować nas na różne sposoby – ocenia. Wyobraźnię pobudzają natomiast tradycyjne gry planszowe albo narracyjne gry fabularne.

Cyfrowe dzieciństwo

Ważna jest sugestywność gier. Są one w stanie do nas przemówić bardziej niż literatura i kino. Granie jest nam bliskie – pisze Jordan Shapiro w wydanej niedawno w Polsce, głośnej książce Nasze cyfrowe dzieciństwo. Jak wychowywać dzieci, by radziły sobie w usieciowionym świecie – bo jest blisko naszego codziennego doświadczenia. Każdy z nas odgrywa jakąś rolę, rywalizuje, w coś gra, być może dlatego trudno o cenniejszy środek edukacyjny.

Od narracyjnych gier fabularnych, „strzelanek” zaczynał Mariusz Murawski, dziś 37-letni menadżer Muzeum Komputerów i Gier w Warszawie. To, że gry czysto rozrywkowe mają też istotne walory edukacyjne, wie m.in. po sobie. Gdy grał, rodzice uważali, że to niegroźna strata czasu, z którą nie należy przesadzać, bo nic z tego nie przyjdzie. Jak się okazało, gry wpłynęły znacząco na jego koleje życia, a dziś – gdy zajmuje się nimi profesjonalnie – są pomysłem na życie.

– Nawet gry nieedukacyjne mogą bardzo dobrze edukować, wyrabiać w nas różne umiejętności, także społeczne, pożądane na rynku pracy. Bo gry to dziś wielka gałąź gospodarki – mówi. Przepływają przez nią ogromne sumy, daje zatrudnienie milionom ludzi.

Konteksty pedagogiczne

Rosnącą rolę gier cyfrowych w nauce dostrzegł resort edukacji i nauki, dodał zatem dwie z nich – This War of Mine oraz Grę szyfrów do kanonu lektur szkolnych dla liceów ogólnokształcących i techników. Obie mają kontekst historyczny i mogą wspierać naukę historii; obie można pobrać ze strony MEiN, które już zapowiedziało konkurs na kolejne gdy do wykorzystania w szkole.

„Gry wideo stanowią jeden z kluczowych elementów współczesnej kultury. Cyfrowe opowieści angażują dziesiątki milionów odbiorców, dając podstawy do przeżywania pasjonujących opowieści, rozwijają umiejętności psychomotoryczne, są przestrzenią budowania międzyludzkich relacji i źródłem artystycznej ekspresji” – napisano w uzasadnieniu ministerstwa. This War... oraz Grę szyfrów włączono do lektur „z uwagi na konteksty pedagogiczne i społeczne”. To dla nauczycieli duże wyzwanie bo doświadczenie uczniów w kwestii gier wideo często przewyższa to, wychowawców. Resort edukacji przygotował propozycje scenariuszy zajęć, które będzie można przeprowadzić z wykorzystaniem gier.

Gracze z Gry...

This War of Mine opowiada o życiu cywilów w czasie wojny. Wcielamy się w nich, staramy się zapewnić im przetrwanie w tym bardzo nieprzyjaznym świecie. – To, że buduje się relacja między graczem a bohaterem, sprawia, iż kształtuje się empatia; możemy w większym zakresie niż w jakimkolwiek innym medium współodczuwać z tymi postaciami – tłumaczy Joanna Pigulak z poznańskiego Uniwersytetu Adama Mickiewicza. This War... i Gra szyfrów powstały na podstawie materiałów źródłowych. Misje graczy z Gry szyfrów to udokumentowane wydarzenia historyczne. Jej fabuła rozpoczyna się pod koniec 1920 r. Gra wprowadza nas w świat wojny, kształtującej Europę, która w dużym stopniu jest taka do dziś.